TRUYỆN NGẮN "HAI ĐỨA TRẺ" CỦA THẠCH LAM

Hai đứa trẻ là một truyện ngắn không có truyện. [Hãy thử tóm tắt cốt truyện. Làm gì có cốt truyện để tóm tắt.] Toàn bộ truyện là một mảnh đời nơi phố huyện nhỏ chầm chậm diễn ra xung quanh chị em Liên vào một buổi chiều tối mùa hè. [Làm gì có phát triển và đỉnh điểm, thắt nút và mở nút như cái bài học giáo khoa về lí luận văn học vẫn dạy.] Nhưng lạ thay người đọc không vì thế mà dễ dàng quên đi thiên truyện sau khi đọc. Họ luôn nhớ về nó như nhớ một kỉ niệm êm đềm mà mỗi chi tiết đều gây xúc động, gợi lại một thời đã qua.

Cảm xúc sâu đậm trước tiên đến với người đọc là tình người giữa những dân nghèo của phố huyện vào một thời khắc bình lặng của cuộc sống. Có người, khi nói tới Hai đứa trẻ, đã nhấn mạnh cuộc sống nghèo khổ, bế tắc được miêu tả trong truyện như một khía cạnh làm nên giá trị của truyện. [Đúng là từ những chi tiết của câu chuyện, bất cứ ai cũng có thể nhận ra không khó khăn gì cảnh nghèo khổ nhếch nhác của phố huyện cũng như của từng gia đình. Chỉ cần thấy cảnh Liên xếp hàng họ vào hòm, cách tính tiền bán hàng của hai chị em, cái ý nghĩa gánh phở bác Siêu là món quà xa xỉ không bao giờ chị em Liên có thể mua được, chúng ta cũng đủ hiểu gia cảnh và mức sống của gia đình Liên. Sự nghèo túng và vất vả của những con người phố huyện còn được thấy rõ qua cảnh sống gia đình chị Tí, bác Xẩm. Nhưng nếu coi đây là một khía cạnh làm nên giá trị của truyện thì chắc chắn sẽ phải đưa vào cạnh đó một vài định ngữ như cách nói xưa nay: Truyện tố cáo chưa mạnh mẽ, chưa gay gắt... Đặt cạnh Tắt đèn, Bước đường cùng, Chí Phèo, Vỡ đê... thì việc thêm các định ngữ kia khi đánh giá truyện là hợp lẽ.] Song điều ấy lại không trúng với dụng ý của tác giả và không là giá trị thực của truyện. Cuộc sống nghèo nơi phố huyện chỉ là cái nền để tác giả nói tới quan hệ giữa những người dân mộc mạc trong cảnh sống bình thường. Cái tình người chân chất bàng bạc khắp thiên truyện, tỏa ra trong từng quan hệ nhỏ nhất, tầm thường nhất giữa chị em Liên với nhau, giữa chị em Liên với những người hàng phố như chị Tí, bác Xẩm, bác Siêu... Ngay trong cách cư xử giữa chị em Liên và bà cụ Thi, một bà già hơi điên, cũng thấy sự ấm áp của tình thương và sự cảm thông.

Ấn tượng thứ hai là sự tinh tế của ngòi bút Thạch Lam khi tả tình và tả cảnh. [Nhận xét tập hồi kí nổi tiếng của Nguyên Hồng, hồi kí Những ngày thơ ấu, Thạch Lam đã khen chương IV (chương tả cảnh bé Hồng gặp lại mẹ sau nhiều thời gian xa cách) là miêu tả thành công "những rung động cực điểm của một tâm hồn trẻ dại".] Bản thân Thạch Lam cũng đã đạt tới sự thành công ấy khi miêu tả những rung động cực điểm của tâm hồn các thiếu nữ nghèo, mới lớn, trong những cảnh sống bình thường và bình lặng. Chúng ta đã đọc được những trang rất tinh tế nói về tâm trạng của Tâm (Cô hàng xén), Thanh (Dưới bóng hoàng lan)... và ở trong truyện ngắn này là Liên, cô gái nghèo phố huyện. Liên có một tâm hồn thuần phác. Ngòi bút của tác giả đã hé mở những rung động nhỏ bé trong tâm hồn cô. Chỉ mới bắt gặp "mùi âm ẩm bốc lên, hơi nóng của ban ngày lẫn mùi cát bụi quen thuộc" Liên đã nghĩ đến mùi riêng của đất, của quê hương. Một chiếc xà tích, một chiếc khóa được mẹ giao cũng gợi lên trong lòng cô sự "quý mến và hãnh diện vì nó tỏ ra chị là người con gái lớn và đảm đang". Ở nét tâm lí này Liên gần với những người con gái tần tảo trong ca dao, người vợ chịu thương chịu khó trong thơ Tú Xương, người chị giàu đức tính hi sinh trong một số tiểu thuyết, truyện ngắn đương thời. Đây cũng là nét tâm lí được Thạch Lam miêu tả với thái độ nâng niu, trân trọng trong một số truyện ngắn của ông. Ngòi bút của tác giả còn ghi lại ước mơ chập chờn, chưa định hình hẳn trong tâm hồn Liên khi con tàu đêm lướt qua, ước mơ về "Hà Nội xa xăm, Hà Nội sáng rực vui vẻ và huyên náo. Con tàu như đã đem một chút thế giới khác đi qua. Một thế giới khác hẳn, đối với Liên, khác hẳn các vầng sáng ngọn đèn của chị Tí và ánh lửa của bác Siêu. Đêm tối vẫn bao bọc chung quanh, đêm của đất quê, và ngoài kia, đồng ruộng mênh mông và yên tĩnh". Sự tương phản giữa ước mơ và thực tế không làm tan vỡ ước mơ, trái lại cái mênh mang và yên tĩnh của đêm tối và đồng ruộng dường như kéo dài cái ước mơ chập chờn kia khiến cho nó khó quên cả đối với người trong truyện và người đọc truyện.

Khi tả cảnh, ngòi bút Thạch Lam tả ít, gợi nhiều và ẩn ở chiều sâu của câu, chữ là thái độ trân trọng của tác giả. Nét đặc trưng bao trùm cả cảnh vật trong Hai đứa trẻ là sự êm ả nhưng đượm buồn. Thời gian trôi đi từ chiều đến đêm được miêu tả trong những nhận xét giàu cảm xúc : "Chiều, chiều rồi. Một chiều êm ả như ru văng vẳng tiếng ếch nhái kêu ran ngoài đồng ruộng theo gió nhẹ đưa vào", "Trời đã bắt đầu đêm, một đêm mùa hạ êm như nhung và thoảng qua gió mát". Không gian phố huyện ngày càng chìm sâu vào "đêm khuya tĩnh mịch và đầy bóng tối". Màu sắc của cảnh vật nhòe đi trong ánh sáng chập chờn lúc chiều tà hoặc sẫm lại trong bóng đêm nên không có màu nào sáng, màu nào chóe, màu nào sặc sỡ. Cái màu đỏ của những đốm than bay tung trên đường sắt cùng với màu sáng rực của ánh đèn trên những toa sang trọng lấp lánh ánh kền và cửa kính lướt qua sân ga cũng không thay đổi được gam màu xám của cảnh vật. Trái lại sự xuất hiện thoáng qua của chúng lại làm tăng thêm độ sẫm, độ buồn của màu sắc xung quanh. Âm thanh, hoạt động của con người trong khung cảnh thiên nhiên ấy cũng rời rạc, chậm rãi, khẽ khàng. Tóm lại, sự miêu tả cảnh vật và con người thống nhất trong sự êm ả đượm buồn đó tạo nên một vẻ riêng của truyện.

Hai đứa trẻ là một truyện ngắn hay của Thạch Lam không hấp dẫn người đọc bằng những tính cách sắc nét, những tình huống li kì hoặc ướt át. Nó hấp dẫn người đọc bằng chính vẻ đẹp của cuộc sống bình thường đã được khám phá ra ; bằng chính ngòi bút tinh tế và giọng văn nhỏ nhẹ của tác giả.

(Nguyễn Thanh Hồng, Giảng văn Văn học Việt Nam, Lê Bảo và nnk, NXB Giáo dục, 2001, tr. 356-358)

Lưu ý: Phần trong dấu móc, chữ đỏ là phần có thể lược bỏ nếu dùng văn bản này làm ngữ liệu.